ไล่ยุงด้วยสารสกัดธรรมชาติ เลือกและใช้อย่างไรให้เหมาะสม

• แชร์ Facebook
• ทวีตTwitter
• ส่ง Line

ปัจจุบันมีความนิยมใช้ สารสกัดธรรมชาติไล่ยุง มากขึ้น โดยสารสกัดจากพืชที่ได้รับความสนใจและนำมาใช้อย่างแพร่หลายในปัจจุบัน ได้แก่ น้ำมันยูคาลิปตัสเลม่อนหรือน้ำมันซิตริโอโดรา และตะไคร้หอม ซึ่งสามารถพบได้ในผลิตภัณฑ์ป้องกันยุงกัดหลากหลายรูปแบบ ทั้งสเปรย์ โลชั่น และแผ่นแปะ อย่างไรก็ตาม ผลิตภัณฑ์แต่ละชนิดมีส่วนประกอบ ความเข้มข้น วิธีใช้ และระยะเวลาการออกฤทธิ์แตกต่างกัน จึงควรศึกษาข้อมูลบนฉลากและเลือกใช้ให้เหมาะสมกับผู้ใช้และสถานที่

การไล่ยุงด้วยสารสกัดธรรมชาติ ควรใช้ร่วมกับการกำจัดแหล่งน้ำขัง การติดตั้งมุ้งลวด การใช้มุ้งกางนอน และการสวมเสื้อผ้าที่ช่วยปกปิดผิวหนัง เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในการลดโอกาสถูกยุงกัด การทำความเข้าใจคุณสมบัติของน้ำมันยูคาลิปตัสเลมอนและตะไคร้หอม รวมถึงข้อควรระวังในการใช้งาน จะช่วยให้สามารถเลือกผลิตภัณฑ์ป้องกันยุงกัดได้อย่างเหมาะสมและปลอดภัยมากยิ่งขึ้น

บทความนี้จะให้ความรู้เกี่ยวกับ สารสกัดธรรมชาติไล่ยุง รวมถึงแนวทางพิจารณาเลือกผลิตภัณฑ์ไล่ยุงจากสารสกัดธรรมชาติให้เหมาะสมกับกิจกรรมและพื้นที่ พร้อมแนวทางการป้องกันโรคจากยุง เพื่อช่วยให้ผู้บริโภคตัดสินใจอย่างมีเหตุผลและใช้ผลิตภัณฑ์อย่างปลอดภัย

ผลิตภัณฑ์ใช้ป้องกันยุงกัด

ผลิตภัณ์ใช้ป้องกันยุงกัดหรือใช้ไล่ยุง หมายถึง น้ำมันหอมระเหยจากสมุนไพรและ/หรือสารเคมีที่มีคุณสมบัติรบกวนการรับรู้กลิ่นของยุง จึงช่วยในการป้องกันการกัดของยุงได้ มีความปลอดภัยต่อผู้ใช้ สามารถนำมาใช้กับผิวหนังได้

กลไกการทำงานของสารไล่ยุง

สิ่งที่ดึงดูดให้ยุงเข้ามาเกาะตามร่างกายคือ กลิ่นเหงื่อและก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ที่ออกมากับลมหายใจของคนและสิ่งมีชีวิต โดยยุงจะมีระบบประสาทการรับรู้กลิ่นที่หลากหลายมากเพื่อใช้ในการตรวจจับกลิ่นและระบุตำแหน่งของเหยื่อ

ร่างกายของคนเราและสิ่งมีชีวิตนั้น จะมีการปล่อยกลิ่นออกมารวมถึงการปล่อยสารประกอบต่างๆออกมาด้วย กลิ่นและสารประกอบเหล่านี้เป็นตัวล่อให้ยุงเข้ามากัด

สารที่ใช้ไล่ยุงมักจะเป็นสารที่ระเหยได้ ซึ่งสารระเหยเหล่านี้เป็นสารที่ยุงไม่ชอบ และมีคุณสมบัติรบกวนการรับรู้กลิ่นของยุง จึงช่วยป้องกันยุงกัดได้

สารที่ใช้ในผลิตภัณฑ์ไล่ยุง

สารที่ใช้ไล้ยุงหรือป้องกันยุงกัดไม่ใช่สารฆ่าแมลง จึงเป็นสารที่มีความปลอดภัยต่อการใช้ โดยแบ่งออกเป็น 2 กลุ่มดังนี้

1. กลุ่ม สารสกัดธรรมชาติไล่ยุง น้ำมันหอมระเหยจากสมุนไพร

• น้ำมันยูคาลิปตัสซิตริโอโดรา หรือ น้ำมันยูคาลิปตัสเลม่อน (Oil of Lemon Eucalyptus) : สกัดออกมาจากส่วนของใบและกิ่งของต้นยูคาลิปตัส นำมาใช้ทำเป็นผลิตภัณฑ์ไล่ยุงในรูปแบบ แผ่นแปะ สเปรย์ หรือโลชั่น โดยความเข้มข้นที่ใช้ไล่ยุงและแมลง ประมาณ 30-40% ผลิตภัณฑ์ที่มีจำหน่ายในท้องตลาด เช่น แผ่นปิดกันยุงตราเสือ , สเปรย์กันยุงตราเสือ
• น้ำมันตะไคร้หอม (Oil of Citronella) : เป็นสารที่ใช้ไล่ยุงและแมลงมานานมากกว่า50 ปี นำมาใช้ทำเป็นผลิตภัณฑ์ป้องกันยุงกัดในหลากหลายรูปแบบ เช่น โลชั่น ครีม สเปรย์ ธูปหอม เทียนหอม เป็นต้น โดยความเข้มข้นที่ใช้ไล่ยุงและแมลง ประมาณ 6-20%
• น้ำมันมะกรูด : น้ำมันหอมระเหยจากมะกรูดมีฤทธิ์ไล่ยุงได้นาน 95 นาที
• น้ำมันมะนาวฝรั่ง (Citrus limom ( L) Burn.f.) : น้ำมันหอมระเหยจากมะนาวฝรั่งมีฤทธิ์ไล่ยุงก้นปล่องได้ 0.88 เท่าของ DEET

ข้อควรระวังของการใช้น้ำมันหอมระเหยคือ อาจมีสารก่อภูมิแพ้ได้ เพราะในการสกัดจะมีสารหลากหลายชนิดออกมาด้วย เนื่องจากเป็นสารระเหย การสูดดมในปริมาณมากๆอาจระายเคืองต่อทางเดินหายใจได้

นอกจากนี้ ยังมีสมุนไพรอื่นๆ ที่มีการศึกษาว่ามีฤทธิ์ไล่ยุงได้ เช่น โหระพา กระเพรา แมงลัก ยี่หร่า ข่า ไพล คึ่นช่าย ว่านน้ำ กานพลู หนอนตายหยาก ดอกกระดังงาไทย สารไพรีทรัม (pyrethrum)และสารไพรีทริน (pyrethrin) ที่พบในดอกเบญจมาศ เป็นต้น

2. กลุ่มสารสังเคราะห์

• DEET ( N,N-diethyl-meta-toluamide or N,N-diethyl-3-methylbenzamide ) : มีคุณสมบัติช่วยปกปิดกลิ่นเหงื่อของร่างกายจากยุงได้ แต่ไม่สามารถปกปิดกลิ่นคาร์บอนไดออกไซด์จากลมหายใจได้ ความเข้มข้นของ DEET ที่ใช้ในผลิตภัณฑ์ไล่ยุง คือ 4-100 %
• Icaridin หรือ Picaridin ( 2-(2-hyddroxy)-1-piperidine carboxylic acid 1- methylpropyl ester) ความเข้มข้นที่ใช้ในผลิตภัณฑ์ไล่แมลง คือ 5-20%
• IR3535 ( 3-(N-Butyl-N-acetyl)- aminopropionic acid, ethyl ester ) : เป็นสารที่ผลิตโดยชีวสังเคราะห์ ไม่พบผลข้างเคียงที่เป็นอันตรายต่อมนุษย์ ปริมาณความเข้มข้นที่ใช้ไล่แมลงคือ 7.5-20.07%
• p-Menthane-3,8-diol : เป็นสารสังเคราะห์ทางเคมีของ น้ำมันยูคาลิปตัสเลมอน ใช้ในรูปแบบผลิตภัณฑ์ทาบนผิวหนัง ปริมาณความเข้มข้นที่ใช้ไล่ยุง คือ 8-10%
• Ethyl butylacetylamino propionate : มีฤทธิ์ไล่ยุงและแมลงอืนๆ เช่นมด แมลงวัน เห็บ หมัด โดยมีข้อกำหนดที่
  • ความเข้มข้นมากกว่า 12.5% ห้ามใช้ในเด็กอายุน้อยกว่า 4 ปี
  • ความเข้มข้นน้อยกว่า 12.5% ห้ามใช้ในเด็กอายุน้อยกว่า 2 ปี

ข้อควรระวังของการใช้ผลิตภัณฑ์ไล่ยุงที่ใช้สารสังเคราะห์ เนื่องจากผลิตภัณฑ์ไล่ยุงกลุ่มนี้จะอยู่ในรูปแบบ โลชั่น ครีม หรือ สเปรย์ ทาลงบนผิวหนังโดยตรง จึงอาจทำให้เกิดการระคายเคือง หรือ ผื่นแพ้ได้

ปัจจัยที่มีผลต่อประสิทธิภาพของผลิตภัณฑ์ไล่ยุง

1. ชนิดและความเข้มข้นของสารแต่ละชนิด เช่น
   – น้ำมันยูคาลิปตัสซิตริโอโดรา12% w/w ในแผ่นปิดกันยุงตราเสือป้องกันยุงได้ 4 ชั่วโมง ,
   – น้ำมันยูคาลิปตัสซิตริโอโดรา 18% w/w + น้ำมันตะไคร้หอม 2% w/w ใน สเปรย์กันยุงตราเสือ ป้องกันยุงได้นาน 2-6 ชั่วโมง ,
   – น้ำมันตะไคร้หอมเข้มข้น 17% ป้องกันยุงลายได้นาน 3 ชั่วโมง,
   – Icaridin ความเข้มข้น 5-10 % ป้องกันยุงได้นาน 4 ชั่วโมง
   – น้ำมันมะกรูดเข้มข้น 25% ไล่ยุงได้นาน 30 นาที
   – น้ำมันมะกรูดเข้มข้น 50% ไล่ยุงได้นาน 60นาที
2. อุณหภูมิ : โดยอุณหภูมิสูงจะทำให้สารระเหยเร็ว สารไล่ยุงจะหมดฤทธิ์เร็ว
3. ความชื้น : ความชื้นสูงจะทำให้สารระเหยช้ากว่าความชื้นต่ำ สารไล่ยุงจะหมดฤทธื์ช้า
4. กระแสลม : กระแสลมแรงจะทำให้สารระเหยเร็ว สารไล่ยุงหมดฤทธิ์เร็ว
5. ชนิดของยุง : ประสิทธิภาพของสารไล่ยุงต่อยุงต่างชนิดกันจะไม่เท่ากัน เช่น
   – น้ำมันตะไคร้หอม 17 % มีฤทธิ์ป้องกันยุงลายได้นาน 3 ชั่วโมง
   – น้ำมันหอมระเหยที่มีส่วนผสมของน้ำมันมะกรูด 5% และสารสกัดดอกชิงเฮา 1% ไล่ยุงลาย ยุงก้นปล่อง ยุงเสือ ได้นาน 3 ชั่วโมง แต่ไล่ยุงรำคาญได้นาน 4 ชั่วโมง
6. ลักษณะผิวหนังของผู้ใช้ :
   – คนที่มีผิวหยาบจะทำให้สารไล่ยุงในผลิตภัณฑ์รูปแบบทาบนผิวหนังหมดฤทธิ์เร็วกว่าคนที่มีผิวละเอียด
   – คนที่มีคาร์บอนไดออกไซด์ที่ผิวมาก สารไล่ยุงจะหมดฤทธิ์เร็ว ต้องใช้ซำ้เร็วกว่าคนทั่วไปที่มีคาร์บอนไดออกไซด์ที่ผิวน้อยกว่า
   

วิธีใช้ผลิตภัณฑ์ไล่ยุงที่ถูกต้องและปลอดภัย

• เลือกใช้ผลิตภัณฑ์ที่มีเลขทะเบียน อย. เพื่อความปลอดภัยในการใช้
• อ่านฉลากก่อนใช้ และปฏิบัติตามคำแนะนำในฉลาก เพื่อให้เกิดประสิทธิภาพสูงสุดในการใช้ และลดอันตรายจากการใช้ที่ไม่ถูกต้อง
• ไม่ควรใช้ผลิตภัณฑ์ไล่ยุงใต้ร่มผ้า ถ้าผลิตภัณฑ์เป็นสเปรย์ แนะนำให้ฉีดบนเสื้อผ้า สำหรับสเปรย์ไล่ยุงตราเสือ สามารถฉีดสเปรย์บนผิวหนังโดยตรงนอกร่มผ้าได้
• ไม่ควรใช้ผลิตภัณฑ์ไล่ยุงบริเวณผิวที่มีบาดแผล หรือรอยผดผื่นแพ้คัน รวมถึงบริเวณผิวบอบบางรอบดวงตาและรอบปาก
• การใช้ผลิตภัฑ์ไล่ยุงบริเวณใบหน้า ให้ทาหรือสเปรย์ลงบนมือก่อนค่อยนำไปทาบริเวณใบหน้า
• การใช้ผลิตภัณฑ์ไล่ยุงในเด็กเล็ก ควรให้ผู้ใหญ่เป็นผู้ดูแลการใช้อย่างใกล้ชิด ถ้าผลิตภัณฑ์เป็นครีมหรือสเปรย์ให้ทาลงบนมือผู้ดูแลก่อนจึงนำไปทาบนผิวเด็ก
  – สำหรับแผ่นแปะไล่ตุงตราเสือ แนะนำให้ใช้ในเด็ก 2-4 ปี โดยติดแผ่นแปะบริเวณเสื้อผ้าของเด็ก
• การใช้ผลิตภัณฑ์ในปริมาณที่เพียงพอต่อการป้องกันยุงกัด โดยใช้ให้ครอบคลุมทั่วบริเวณผิวนอกร่มผ้า แต่ต้องไม่ใช้ปริมาณจำนวนมากเกินความจำเป็น เพราะไม่ช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการไล่ยุง กล่าวคือ “ทาบางๆให้ทั่วผิวทุกจุดนอกร่มผ้าที่ยุงสามารถกัดได้”
• ไม่ควรใช้ผลิตภัณฑ์ไล่ยุงในสตรีมีครรภ์และเด็กอายุต่ำกว่า 2 ปี ผลิตภัณฑ์ที่มีความเข้มข้นสูงๆ อาจจะมีข้อห้ามใช้ในเด็กอายุต่ำกว่า 4 ปี

ชนิดของยุงและโรคที่มียุงเป็นพาหะนำโรค

ยุงที่พบในประเทศไทย มี 4 สายพันธุ์ ได้แก่ ยุงลาย ยุงก้นปล่อง ยุงรำคาญ และยุงเสือหรือยุงลายเสือ โดยยุงที่พบตามบ่อยตามบ้านเรือนคือยุงลาย และเป็นยุงที่ออกหากินเลือดในเวลากลางวัน ในขณะที่ยุงก้นปล่อง ยุงรำคาญ และยุงเสือ ออกหากินเลือดในเวลากลางคืน

1. ยุงลาย ( Aedes)

ยุงลายเป็นพาหะของ โรคไข้เลือดออก ไข้ชิคุนกุนยา และไข้ซิกา ซึ่งเป็นโรคที่เกิดจากเชื้อไวรัส ยุงลายเป็นยุงที่ออกหากินเลือดในเวลากลางวัน แบ่งออกเป็น 2 สายพันธุ์ คือ

• ยุงลายบ้าน : มีถิ่นกำเนิดเดิมอยู่ที่ทวีปแอฟริกา มีขนาดเล็ก บินได้คล่องแคล่วว่องไว เป็นพาหะนำโรคไข้เหลืองในแถบอเมริกาใต้ แต่ไม่พบการระบาดในประเทศไทย แต่ยุงลายบ้านเป็นพาหะนำโรคไข้เลือดออกในประเทศไทย
• ยุงลายสวน : มีถิ่นกำเนิดอยู่ที่ทวีปเอเชีย พบได้ตามสวนผลไม้ สวนยาง แหล่งน้ำสะอาด บินได้ไกลกว่ายุงลายบ้าน เป็นพาหะนำโรคไข้เลือดออก ไข้ชิคุนกุนยา และไข้ซิกา

2. ยุงก้นปล่อง ( Anopheles)

ลักษณะเด่นของยุงก้นปล่องคือ ยกท้องขึ้นสูงขณะดูดเลือด และออกหากินในเวลากลางคืน ประเทศไทยมียุงยุงก้นปล่อง73 สายพันธู์ แต่มีเพียง 3 สายพันธุ์ที่เป็นพาหะของโรคมาลาเรีย ซึ่งเป็นโรคที่เกิดจากเชื้อพลาสโมเดียม และจัดเป็นโปรโตซัวชนิดหนึ่ง

3. ยุงรำคาญ ( Culex)

พบบ่อยในทวีปแอฟริกาและเอเชีย เป็นยุงที่พบได้ชุกชุมในช่วงหน้าฝน และออกหากินในเวลากลางคืน ชอบวางไข่บริเวณน้ำขังเน่าเสีย เป็นยุงที่ชอบกัดสัตว์ตามทุ่งนา วัว ควาย มากกว่าคน

เป็นพาหะนำโรคไข้สมองอักเสบ ซึ่งเป็นโรคที่เกิดจากเชื้อไวรัส น้ำลายของยุงชนิดนี้ ก่อให้เกิดอาการคันและมีตุ่มแดง นคนที่มีอาการแพ้มากๆ จะทำให้เกิดแผลขนาดใหญ่ตามผิวหนังได้

4. ยุงเสือ (Mansonia)

เป็นยุงที่มีสีน้ำตาล ลำตัวใหญ่ ชอบวางไข่ตาม บึง หนองน้ำที่มีพวก จอก แหน ผักตบชวา พบมากทางภาคตะวันตกและภาคใต้ของประเทศไทย เป็นพาหะนำโรคเท้าช้าง ซึ่งเกิดจากเชื้อพยาธิฟิลาเรีย เป้นยุงที่ออกหากินในเวลากลางคืน กัดกินทั้งเลือดของคนและสัตว์

การป้องกันโรคร้ายจากยุง

• ทำลายแหล่งเพาะพันธุ์ยุง โดยเฉพาะแหล่งน้ำขัง เพื่อลดประชากรยุง
• เปลี่ยนน้ำในกระถางหรือแจกันเป็นประจำ
• เลี้ยงปลาหางนกยูง ปลากัด ในแหล่งน้ำที่ไม่สามารถเปลี่ยนถ่ายน้ำได้ เช่น อ่างบัว
• จุดจำเป็นที่ต้องใส่น้ำไว้ เช่น ถ้วยรองขาตู้กับข้าว ให้ใส่ เกลือ น้ำส้มสายชู หรือทรายกำจัดตัวอ่อนยุง
• ปิดประตู หน้าต่าง ให้มิดชิด หรือติดมุ้งลวดป้องกันยุงเข้าบ้าน
• เมื่อต้องอยู่ในที่โล่งแจ้ง มียุงชุกชุม ให้สวมใส่เสื้อผ้ามิดชิด ป้องกันยุงกัด
• ใช้ผลิตภัณฑ์ไล่ยุง ที่มีฤทธิ์ยาวนาน 2-6 ชั่วโมง

สรุป

การเลือก สารสกัดธรรมชาติไล่ยุง ควรพิจารณาดูสารสำคัญ ความเข้มข้น รูปแบบผลิตภัณฑ์ วัตถุประสงค์การใช้งาน วิธีใช้ และข้อควรระวังบนฉลากเป็นหลัก น้ำมันยูคาลิปตัสซิตริโอโดรา 12% และตะไคร้หอมเป็นตัวอย่างของสารจากพืชที่ถูกนำมาใช้ในผลิตภัณฑ์สำหรับช่วยไล่ยุงได้อย่างมีประสิทธิภาพละปลอดภัย

ควรเลือกผลิตภัณฑ์ให้ตรงกับวัตถุประสงค์ ใช้ตามฉลาก และหลีกเลี่ยงการใช้ผิดประเภท โดยเฉพาะเมื่อนำไปใช้กับเด็กหรือผู้ที่มีผิวบอบบาง

ที่สำคัญ การป้องกันโรคจากยุงควรทำแบบครบวงจร การใช้สารสกัดธรรมชาติไล่ยุงเป็นเพียงส่วนหนึ่งของการป้องกัน ควรควบคู่กับการกำจัดน้ำขัง ปิดภาชนะเก็บน้ำ ดูแลมุ้งลวดและช่องเปิด สวมเสื้อผ้าที่ปกคลุมผิวหนัง และลดโอกาสถูกยุงกัดตามคำแนะนำของหน่วยงานสาธารณสุข แนวทางดังกล่าวช่วยให้การป้องกันยุงมีความรอบด้านมากขึ้น

หากมีข้อสงสัยเกี่ยวกับการเลือกหรือวิธีใช้ผลิตภัณฑ์ไล่ยุง ควรอ่านฉลากและคำแนะนำของผู้ผลิตเป็นอันดับแรก และสามารถสอบถามเภสัชกรเพื่อช่วยพิจารณาความเหมาะสมของผลิตภัณฑ์กับลักษณะการใช้งานและผู้ใช้แต่ละรายได้

เอกสารอ้างอิง

1. วงการแพทย์, สารทาป้องกันยุง.
2. ดร.สุวรรรณ ธีระวรพันธ์, สมุนไพรป้องกันยุง, งานเทคโนโลยีสารสนเทศ ภาควิชาสรีรวิทยา คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล
3. โรงพยาบาลบางปะกอก 3, ทำความรู้จักยุงร้าย พาหะนำโรค.
4. นพ.บดินทร์ อนันตระวนิชย์, ยุงลายเป็นพาหะโรคอะไรบ้าง,แอปพลิเคชั่นหมอดี
5. ภก. ธนกิจ วานิจจะกูล, 10 ยาทายุงกัด ยี่ห้อไหนดี ปี2026, my best.